Bir gıda etiketinin ön yüzü markanın vitrinidir; ama etiketin geri kalanı bir belgedir. Ürün adı, içindekiler, alerjenler, tarih, besin değerleri… Bunların her birinin yeri, sırası ve en küçük yazı boyutu yönetmelikle belirlenmiştir. Tasarım bu bilgilerle birlikte başlarsa sorun çıkmaz. Sona bırakılırsa güzel bir ön yüz, sığmayan bir arka yüzle karşılaşır.
Türkiye’de kural kitabı Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği. Avrupa Birliği’nin 1169/2011 sayılı tüzüğüyle uyumlu; yani ihracat yapan bir ürün için de mantık büyük ölçüde aynı. Aşağıda bir etiket tasarımına başlamadan önce elimizde olması gereken bilgileri sırayla topladım.
Zorunlu bilgiler listesi
- Gıdanın adı. Marka adı değil, ürünün ne olduğunu söyleyen ad: “Cevizli pestil”, “Ayva marmelatı” gibi. Marka adı bunun yerine geçmez.
- Bileşenler (içindekiler) listesi. Üretimde kullanılan miktara göre azalan sırayla yazılır.
- Alerjenler. Listede ayrıca vurgulanır: kalın yazı, farklı renk ya da büyük harf gibi bir yolla diğer bileşenlerden ayrılır. Yönetmelikteki 14 alerjen grubu arasında gluten içeren tahıllar, süt, yumurta, yer fıstığı, sert kabuklu meyveler, susam ve soya var.
- Belirli bileşenlerin miktarı. Bir bileşen ürünün adında geçiyorsa ya da görselle öne çıkarılıyorsa (“Cevizli pestil”, ambalajda ceviz fotoğrafı) oranı yüzde olarak belirtilir.
- Net miktar. Gram, kilogram, mililitre ya da litre olarak.
- Son tüketim tarihi ya da tavsiye edilen tüketim tarihi. Çabuk bozulan ürünlerde “son tüketim”, diğerlerinde “tavsiye edilen tüketim” tarihi.
- Saklama ve kullanım koşulları. Ürün özel bir koşul istiyorsa (“serin ve kuru yerde saklayınız”, “açıldıktan sonra buzdolabında”) yazılır.
- Gıda işletmecisinin adı ya da unvanı ve adresi.
- Menşe ülke ya da yer. Yazılmaması tüketiciyi yanıltacaksa ve bazı ürün gruplarında zorunlu.
- Kullanım talimatı. Talimat olmadan ürünün doğru kullanılması zorsa.
- Alkol oranı. Hacmen yüzde 1,2’nin üstünde alkol içeren içeceklerde.
- Beslenme beyanı (besin değerleri tablosu). Enerji, yağ, doymuş yağ, karbonhidrat, şeker, protein ve tuz; 100 g ya da 100 ml başına.
Türkiye’deki etiketlerde bunlara iki bilgi daha eklenir: parti (seri) numarası ve işletme kayıt ya da onay numarası. Bu ikisi genellikle baskıda değil, dolum sırasında basılır; ama tasarımda yerinin ayrılması gerekir. Etiketteki bütün zorunlu bilgiler ayrıca Türkçe yazılmalıdır.
Aynı görüş alanında olması gerekenler

Bazı bilgiler etiketin herhangi bir yerinde değil, aynı görüş alanında yer almak zorunda: ürünün adı, net miktar ve (varsa) alkol oranı. Aynı görüş alanı, ambalajı çevirmeden tek bakışta okunabilen yüzey demek.
Tasarımda bu en sık atlanan kural. Ön yüzde marka adı büyük, ürün adı küçük ama okunur, net miktar ise arka yüzde kalır. Kâğıt üstünde her şey yerindedir; rafta ise kural ihlal edilmiştir.
En küçük yazı boyutu
Zorunlu bilgiler, küçük harf “x” yüksekliği en az 1,2 mm olacak şekilde yazılır. En büyük yüzeyi 80 cm²’den küçük ambalajlarda bu sınır 0,9 mm‘ye iner.
Bu ölçü punto değil, harfin kendi yüksekliği. Aynı puntoda bir yazı karakterinin “x”i 1,2 mm’yi geçerken bir başkasınınki altında kalabilir. Bu yüzden etiket yazısı seçerken yazı karakterinin x yüksekliğine bakıyoruz; dar ve küçük gövdeli yazı karakterleri arka yüzde sorun çıkarır.
Çok küçük ambalajlarda (en büyük yüzeyi 10 cm²’den küçük) etikette yalnız ürün adı, alerjenler, net miktar ve tarih zorunludur; diğer bilgiler başka yollarla verilebilir.
Çok dilli etiketlerde
İhracat ya da çok dilli raf için hazırlanan etiketlerde her dil ayrı bir yer ister. Türkçe zorunlu bilgiler eksiksiz kalmalı, diğer diller onun üstüne eklenmelidir. Pratikte bunu ön yüzde ürün adını birkaç dilde vererek, arka yüzde ise dilleri kısaltma ya da bayrakla ayrılmış bloklar hâlinde sıralayarak çözüyoruz. Arka yüzün dil sayısı, ambalajın ölçüsünü bile değiştirebilir; bu yüzden ölçü kesinleşmeden dil listesini sormak gerekir.
Tasarıma başlamadan önce müşteriden istediğimiz bilgiler
Bir gıda etiketi işine başlarken şu listeyi istiyoruz:
- Ürün adı (yasal ad) ve varsa çeşit adları
- İçindekiler listesi, alerjenlerle birlikte
- Net miktar(lar)
- Besin değerleri tablosu (laboratuvar ya da hesap sonucu)
- Saklama koşulları ve raf ömrü türü (son tüketim / tavsiye edilen tüketim)
- Üretici ya da ithalatçı bilgileri, işletme kayıt/onay numarası
- Etiketin kullanılacağı diller
- Barkod numarası
Bu bilgiler baştan gelirse ön yüz, arka yüz ve bıçak birlikte planlanır. Sonradan gelirse genellikle ön yüzden yer çalınır.
Son kontrol: matbaaya gitmeden önce
Etiket bittiğinde son kontrolü yönetmelik gözüyle yapıyoruz: ad ve net miktar aynı görüş alanında mı, alerjenler vurgulu mu, en küçük yazı 1,2 mm’yi geçiyor mu, tarih ve parti numarası için bırakılan boşluk dolum makinesinin baskı alanına uyuyor mu, barkod okunuyor mu. Bu kontrolün 10 maddelik hâlini LinkedIn’de paylaşmıştım.
Not: Bu yazı tasarımcı gözüyle hazırlanmış bir rehberdir, hukuki danışmanlık değildir. Ürününüze özel kurallar (takviye edici gıdalar, bebek mamaları, organik ürünler gibi) için yürürlükteki yönetmeliği ve gıda mühendisinizi esas alın.
Projeniz için
Yeni bir gıda ürünü mü çıkarıyorsunuz, ya da mevcut etiketiniz kurallara ve rafa birlikte uymuyor mu? Ön ve arka yüzü birlikte ele alalım. Etiket ve ambalaj tasarımı sayfasına göz atabilir ya da bana yazabilirsiniz.
